कालिदास : एक समग्र दर्शन | Kalidas Ek Samagra Darshan by V. V. Mirashi | Varada Prakashan

पुस्तकाविषयी

कालिदास कोण होता, कधी होऊन गेला, कुठे जन्मला? शाकुंतल आणि मेघदूत आपल्याला माहीत असतात, पण त्यांच्या कवीबद्दल आपल्याला फारच कमी माहिती असते. महामहोपाध्याय वा. वि. मिराशी यांनी आयुष्यभर याच प्रश्नांवर संशोधन केले. कालिदास : एक समग्र दर्शन हे त्या संशोधनातून आलेले मराठी पुस्तक आहे. वरदा प्रकाशनाने ते 'समग्र महाकवी कालिदास' मालिकेत प्रकाशित केले आहे.

कालिदासाबद्दलचे मोठे प्रश्न

कालिदासाने स्वतःबद्दल कुठेही काही लिहून ठेवले नाही. त्यामुळे त्याचे जन्मस्थान काश्मीर, बंगाल, विदर्भ, उज्जयिनी अशा अनेक ठिकाणी असल्याचे दावे केले गेले. मिराशींनी प्रत्येक दावा पुराव्यांवर तपासला. त्यांच्या मते कालिदास चंद्रगुप्त दुसरा (विक्रमादित्य) याच्या काळात, म्हणजे इ.स.च्या चौथ्या-पाचव्या शतकात होऊन गेला. त्याचे जन्मस्थान उज्जयिनी होते. मेघदूतात यक्ष ढगाला वाट वाकडी करूनही उज्जयिनी पाहून जायला सांगतो, आणि तेवढ्या प्रेमाने कालिदासाने दुसऱ्या कोणत्याही नगराचे वर्णन केलेले नाही. ही त्यांची महत्त्वाची खूण होती.

पुस्तकात काय आहे?

पुस्तकाची नऊ प्रकरणे आहेत. पहिली चार कवीबद्दल आहेत आणि पुढची पाच त्याच्या साहित्याबद्दल.

• १. कालनिर्णय: कालिदास नेमका कधी होऊन गेला याची चर्चा. पुस्तकातील हे सर्वात मोठ्या प्रकरणांपैकी एक आहे (४५ पाने).
• २. कालिदासकालीन परिस्थिती: तो ज्या काळात जगला, तेव्हाचा समाज आणि राजवट कशी होती.
• ३. जन्मस्थानाचा वाद: काश्मीर, बंगाल, विदर्भ की उज्जयिनी? प्रत्येक दाव्याची तपासणी.
• ४. चरित्रविषयक अनुमाने: त्याच्या लेखनातून त्याच्या आयुष्याबद्दल काय कळते.
• ५. कालिदासाची काव्ये: रघुवंश, कुमारसंभव, मेघदूत आणि ऋतुसंहार.
• ६. कालिदासाची नाटके: शाकुंतल, विक्रमोर्वशीय आणि मालविकाग्निमित्र. पुस्तकातील हे सर्वात मोठे प्रकरण आहे, जवळपास ८० पाने.
• ७. कालिदासीय ग्रंथांचे विशेष: त्याच्या लेखनाची खास वैशिष्ट्ये.
• ८. कालिदासीय विचार: त्याच्या साहित्यातून दिसणारे विचार आणि जीवनदृष्टी.
• ९. कालिदास व उत्तरकालीन ग्रंथकार: नंतरच्या कवींवर कालिदासाचा प्रभाव.

शेवटी कालिदासस्तुतिकुसुमाञ्जलिः आहे, म्हणजे कालिदासाच्या स्तुतीचे संस्कृत श्लोक. त्यानंतर संदर्भग्रंथांची यादी आणि सूची (index) दिली आहे.

कालिदासाच्या सात कृती

नाटके: अभिज्ञान शाकुंतल, विक्रमोर्वशीय, मालविकाग्निमित्र. महाकाव्ये: रघुवंश, कुमारसंभव. खंडकाव्ये: मेघदूत, ऋतुसंहार.

लेखकाविषयी

डॉ. वासुदेव विष्णु मिराशी (१८९३–१९८५) यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यात कुवळे गावी झाला. नागपूरच्या मॉरिस कॉलेजमध्ये ते संस्कृतचे प्राध्यापक होते. नंतर अमरावतीच्या विदर्भ महाविद्यालयाचे प्राचार्य झाले. वाकाटक, शिलाहार आणि कलचुरी राजवंशांच्या शिलालेखांवरील त्यांचे खंड आजही प्रमाणभूत मानले जातात. त्यांना महामहोपाध्याय ही पदवी (१९४१), साहित्य अकादमीची फेलोशिप (१९७३) आणि पद्मभूषण (१९७५) मिळाले.

कोणासाठी उपयुक्त?

• कालिदास वाचलेले आहेत, पण कवीबद्दल अधिक जाणून घ्यायचे आहे असे वाचक
• BA/MA संस्कृत व मराठीचे विद्यार्थी
• UPSC/MPSC मध्ये प्राचीन भारतीय साहित्य व संस्कृतीचा अभ्यास करणारे
• 'समग्र महाकवी कालिदास' मालिकेतील इतर खंड घेणारे वाचक

पुस्तकाचा तपशील

• लेखक: वा. वि. मिराशी
• विषय: कालिदासाचे जीवन, काळ व साहित्य
• भाषा: मराठी
• पाने: ३२०
• बांधणी: पेपरबॅक
• प्रकाशक: वरदा प्रकाशन, पुणे
• किंमत: ₹५३०

English summary

A Marathi study of Kalidasa by Mahamahopadhyaya V. V. Mirashi, Padma Bhushan recipient and one of India's leading Indologists. Its nine chapters cover when Kalidasa lived, the world of his time, the debate over his birthplace, what his writing reveals about his life, his poems and plays, the special qualities of his work, his ideas, and his influence on later writers. Useful for Sanskrit and Marathi students, UPSC/MPSC aspirants, and anyone who has read Shakuntal or Meghdoot and wants to know about the poet himself.

कालिदास : एक समग्र दर्शन — वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

Q: कालिदास : एक समग्र दर्शन हे पुस्तक कशाबद्दल आहे?
हे कालिदासाचा काळ, जन्मस्थान, जीवन आणि सातही कृतींचा अभ्यास करणारे पुस्तक आहे. ते कोणत्याही एका कृतीचे भाषांतर नाही.

Q: या पुस्तकाचे लेखक कोण?
महामहोपाध्याय वा. वि. मिराशी, पद्मभूषण मिळालेले संस्कृत अभ्यासक आणि इतिहासकार.

Q: या पुस्तकात कोणती प्रकरणे आहेत?
नऊ प्रकरणे: कालनिर्णय, कालिदासकालीन परिस्थिती, जन्मस्थानाचा वाद, चरित्रविषयक अनुमाने, काव्ये, नाटके, ग्रंथांचे विशेष, कालिदासीय विचार, आणि कालिदास व उत्तरकालीन ग्रंथकार. शेवटी स्तुतिश्लोक, संदर्भग्रंथ आणि सूची आहे.

Q: कालिदासाचा काळ कोणता?
बहुतेक अभ्यासक, मिराशींसह, त्याला चंद्रगुप्त दुसरा याच्या काळात, म्हणजे इ.स. चौथ्या-पाचव्या शतकात ठेवतात.

Q: कालिदासाच्या किती कृती आहेत?
सात: तीन नाटके, दोन महाकाव्ये आणि दोन खंडकाव्ये.

Q: हे पुस्तक कुठे मिळेल?
varadabooks.com वर ₹५३० मध्ये. भारतभर घरपोच डिलिव्हरी मिळते.