कुमारसंभव | Kumarsambhav by Kalidasa | Marathi Translation | Varada Prakashan

पुस्तकाविषयी

तारकासुराने स्वर्ग जिंकला होता, आणि ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे त्याला फक्त शिवाचा पुत्रच मारू शकत होता. अडचण अशी की सतीच्या वियोगानंतर शिव हिमालयात समाधी लावून बसले होते. संसाराशी त्यांचा काही संबंधच उरला नव्हता. महाकवी कालिदासांचे कुमारसंभव हे महाकाव्य हाच गुंता सोडवते. वरदा प्रकाशनाने ते मराठी वाचकांसाठी आणले आहे.

'कुमारसंभव' म्हणजे कुमाराचा जन्म. कुमार म्हणजे कार्तिकेय, ज्यांना आपण कार्तिकस्वामी म्हणतो आणि दक्षिणेत मुरुगन म्हणतात. गंमत म्हणजे काव्याचा बराचसा भाग कार्तिकेयाच्या जन्माआधीचा आहे. पार्वतीचा जन्म, तिचे तप, मदनदहन आणि शिव-पार्वती विवाह हीच त्याची खरी कथा आहे.

मूळ काव्याची कथा, सर्गानुसार

• सर्ग १: हिमालयाचे वर्णन आणि पार्वतीचा जन्म. नारद सांगतात की ही शंकराची पत्नी होईल. पार्वती तपस्वी शिवाची सेवा करू लागते.
• सर्ग २: तारकासुराला कंटाळलेले देव ब्रह्मदेवाकडे जातात. ब्रह्मदेव सांगतात की शिवपुत्रच तारकाचा वध करेल.
• सर्ग ३: इंद्र वसंत ऋतूसोबत मदनाला शिवाची समाधी मोडायला पाठवतो. शिवाच्या तिसऱ्या डोळ्याच्या अग्नीत मदन जळून राख होतो.
• सर्ग ४: मदनाची पत्नी रती हिचा शोक (रतिविलाप).
• सर्ग ५: रूपाने शिव जिंकता आला नाही, म्हणून पार्वती कठोर तप करते. एक तरुण ब्रह्मचारी येऊन तिच्यासमोर शिवाची निंदा करतो. पार्वती त्याला ठाम उत्तर देते. तो ब्रह्मचारी म्हणजे स्वतः शिवच असतात.
• सर्ग ६–७: सप्तर्षी हिमालयाकडे पार्वतीसाठी मागणी घालतात आणि विवाह होतो.
• सर्ग ८: नवविवाहित शिव-पार्वतीचा सहवास.
• सर्ग ९–१७: कार्तिकेयाचा जन्म, त्यांना देवसेनापतीपद मिळणे आणि तारकासुराचा वध.

एक गोष्ट माहीत असावी. पहिले आठ सर्ग कालिदासांचेच आहेत यावर अभ्यासकांचे एकमत आहे. पुढचे सर्ग नंतर जोडले गेले असावेत, असे अनेक विद्वान मानतात.

हे काव्य आजही का वाचले जाते?

कालिदासांनी देवांची गोष्ट माणसांच्या भावनांतून सांगितली आहे. इथली पार्वती फक्त देवी नाही. ती स्वाभिमानी आणि जिद्दी तरुणी आहे, जिला आपले प्रेम स्वतःच्या कष्टाने मिळवायचे आहे. रतीचा शोक वाचताना आजही मन हलते. "शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्" हे आपण नेहमी ऐकतो ते वचन याच काव्याच्या पाचव्या सर्गातले आहे.

लेखकाविषयी

कालिदास हे संस्कृतमधील सर्वश्रेष्ठ कवी व नाटककार मानले जातात. त्यांचा काळ साधारण चौथे-पाचवे शतक मानला जातो. त्यांच्या सात कृती: अभिज्ञानशाकुंतलम्, विक्रमोर्वशीयम् आणि मालविकाग्निमित्रम् ही तीन नाटके; रघुवंश आणि कुमारसंभव ही दोन महाकाव्ये; आणि मेघदूत व ऋतुसंहार ही दोन खंडकाव्ये. कुमारसंभवावरील मल्लिनाथांची 'संजीवनी' टीका सर्वात प्रसिद्ध आहे.

'समग्र महाकवी कालिदास' मालिकेतील इतर पुस्तके: ऋतुसंहार, मेघदूत, रघुवंश, अभिज्ञान शाकुंतल.

कोणासाठी उपयुक्त?

• संस्कृत येत नाही, पण कालिदास वाचायचा आहे असे वाचक
• BA/MA संस्कृत व मराठीचे विद्यार्थी (पाचवा सर्ग अनेक अभ्यासक्रमांत आहे)
• UPSC/MPSC मधील भारतीय संस्कृती व साहित्याचे अभ्यासक
• शिव-पार्वती आणि पौराणिक कथांची आवड असणारे वाचक

पुस्तकाचा तपशील

• मूळ लेखक: महाकवी कालिदास
• मूळ भाषा: संस्कृत
• भाषा: मराठी
• प्रकाशक: वरदा प्रकाशन, पुणे
• किंमत: ₹३८०

English summary

Kumarsambhav ("The Birth of Kumara") is Kalidasa's Sanskrit mahakavya. It tells of Parvati's penance, the burning of Kamadeva by Shiva's third eye, the Shiva-Parvati wedding, and the birth of Kartikeya, who defeats Tarakasura. This Marathi edition from Varada Prakashan, Pune, is useful for readers who don't know Sanskrit, for BA/MA students, and for UPSC/MPSC aspirants.

कुमारसंभव — वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

Q: कुमारसंभव म्हणजे काय?
कालिदासांचे संस्कृत महाकाव्य, ज्याचा अर्थ "कुमाराचा (कार्तिकेयाचा) जन्म" असा आहे. यात पार्वतीचे तप, मदनदहन, शिव-पार्वती विवाह आणि तारकासुरवधाची कथा आहे.

Q: कुमारसंभवात किती सर्ग आहेत?
मूळ काव्यात १७ सर्ग आहेत. त्यांपैकी पहिले ८ सर्ग कालिदासांनी लिहिले, असे बहुतेक अभ्यासक मानतात.

Q: मदनदहनाची कथा कोणत्या सर्गात आहे?
तिसऱ्या सर्गात. त्यात शिवाच्या तिसऱ्या डोळ्याने कामदेव भस्म होतो, आणि चौथ्या सर्गात रतीचा शोक येतो.

Q: हे पुस्तक परीक्षेसाठी उपयुक्त आहे का?
हो. कुमारसंभवाचा पाचवा सर्ग BA संस्कृत अभ्यासक्रमात आहे, आणि कालिदास हा UPSC/MPSC मध्ये वारंवार येणारा विषय आहे.

Q: कुमारसंभव मराठीत कुठे मिळेल?
varadabooks.com वर ₹३८० मध्ये उपलब्ध आहे, आणि भारतभर घरपोच डिलिव्हरी मिळते.