Meghdut (Cloud Messenger)

Most people know Dr. C. D. Deshmukh as the first Indian Governor of the Reserve Bank and as India's Finance Minister in the Nehru years. Fewer know that he was also a Sanskrit scholar who loved Kalidas, and that he translated Kalidas's Meghdut (Meghdoot, Meghaduta) into Marathi himself. This is that translation.

The poem tells one simple story. A Yaksha, cursed by his master Kubera to spend a year away from his wife, sits on the hill of Ramagiri at the start of the monsoon. He sees a dark cloud resting on the peak and asks it to carry his message to her in Alaka, far up in the Himalayas. In the first half, Purvamegha, he plans the cloud's journey north over the Vindhyas and the Narmada, past Vidisha, with a detour to Ujjayini, and on to Kailas, describing the land below as it goes. In the second half, Uttaramegha, the cloud reaches Alaka, and the Yaksha tells it what his home looks like, how his wife will be waiting, and exactly what to say to her. The whole poem is written in the slow, rolling Mandakranta metre, and it started the tradition of messenger poems that Indian poets imitated for centuries.

Deshmukh was born in 1896 in Nategaon, near Fort Raigad, and as a schoolboy he won the first Jagannath Shankarseth Scholarship in Sanskrit. He went on to the Indian Civil Service, the RBI, the Finance Ministry and the University Grants Commission, but he never stopped writing verse in Sanskrit and Marathi. This Meghdut is the work of a man who read Kalidas closely all his life, not as a job.

Varada Prakashan also publishes a separate Marathi translation of Meghdut by Ramchandra Ganesh Borvankar. The two are different books by different translators, and reading both shows how differently the same verses can be carried into Marathi. See Borvankar's Meghdut.

• भाषा / Language: मराठी
• मूळ कवी / Original poet: महाकवी कालिदास
• संपादक व अनुवादक / Editor & translator: डॉ. चिंतामणराव देशमुख
• प्रकाशक / Publisher: वरदा प्रकाशन, पुणे

रिझर्व्ह बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर आणि देशाचे अर्थमंत्री डॉ. चिंतामणराव देशमुख हे संस्कृतचे गाढे अभ्यासक आणि कवीही होते. महाकवी कालिदासांच्या 'मेघदूत' काव्याचा त्यांनी केलेला मराठी अनुवाद वरदा प्रकाशनाने वाचकांसाठी आणला आहे. विरही यक्ष आणि त्याचा निरोप घेऊन अलकानगरीकडे निघालेला मेघ यांची ही कथा पावसाळ्यात पुन्हा पुन्हा वाचावी अशीच आहे.

मेघदूत (डॉ. देशमुख अनुवाद) – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न / FAQ

Q: डॉ. सी. डी. देशमुख यांनी मेघदूताचा अनुवाद केला आहे का? / Did C. D. Deshmukh translate Meghdut?

A: हो. रिझर्व्ह बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर आणि माजी अर्थमंत्री डॉ. चिंतामणराव देशमुख यांनी कालिदासांच्या मेघदूताचा मराठी अनुवाद केला आहे. तो याच पुस्तकात आहे.

Q: मेघदूताची कथा काय आहे? / What is the story of Meghdut?

A: कुबेराच्या शापामुळे वर्षभर पत्नीपासून दूर असलेला यक्ष रामगिरीवरून एका मेघाला अलकानगरीत आपल्या पत्नीकडे निरोप घेऊन जायला सांगतो. मेघाच्या प्रवासातून कालिदास प्राचीन भारतातील नद्या, पर्वत आणि नगरे यांचे वर्णन करतात.

Q: डॉ. चिंतामणराव देशमुख कोण होते? / Who was Dr. C. D. Deshmukh?

A: रायगडजवळील नाटे गावी १८९६ साली जन्मलेले डॉ. देशमुख हे रिझर्व्ह बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर, १९५० ते १९५६ या काळात देशाचे अर्थमंत्री आणि विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे पहिले अध्यक्ष होते. ते संस्कृत आणि मराठीत कविताही लिहीत.

Q: बोरवणकरांचे मेघदूत आणि हे पुस्तक एकच आहे का? / Is this the same as Borvankar's Meghdut?

A: नाही. ही दोन स्वतंत्र पुस्तके आहेत, आणि दोन वेगवेगळ्या अनुवादकांनी मेघदूत वेगळ्या पद्धतीने मराठीत आणले आहे.

Q: हे पुस्तक कुठे मिळेल? / Where can I buy this book?

A: डॉ. देशमुख अनुवादित मेघदूत varadabooks.com वर उपलब्ध आहे. घरपोच डिलिव्हरी मिळते.