रामराणी ताराबाई : स्वराज्य वाचवणाऱ्या रणरागिणीची अजरामर गाथा

कल्पना करा  शत्रूचं अजस्त्र सैन्य दारावर धडकलंय, पती गेलेला, राज्याचा गादीवारस अवघं चार वर्षांचं मूल आणि खजिना जवळपास रिकामा. अशा स्थितीत एक पंचविशीतली स्त्री घोड्यावर स्वार होते आणि स्वतः औरंगजेबासारख्या बलाढ्य मुघल सम्राटाला आव्हान देते. ही कुठली दंतकथा नाही  हा मराठा साम्राज्याचा खराखुरा इतिहास आहे आणि त्या स्त्रीचं नाव आहे ताराबाई भोसले. वरदा प्रकाशनाच्या 'रामराणी ताराबाई' या नयनतारा देसाई लिखित ऐतिहासिक कादंबरीत हीच थरारक आणि प्रेरणादायी कहाणी उलगडली आहे.

ताराबाई कोण होत्या?

ताराबाईंचा जन्म मोहिते या मातब्बर घराण्यात झाला. त्यांचे वडील हंबीरराव मोहिते हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे विश्वासू सरसेनापती  म्हणजे लढाईचं बाळकडू त्यांना घरातूनच मिळालं होतं. पुढे त्यांचा विवाह छत्रपती शिवाजी महाराजांचे धाकटे पुत्र राजाराम महाराज यांच्याशी झाला. सासरी आल्यावरही त्यांनी राजकारण आणि युद्धनीतीची जाण झपाट्याने आत्मसात केली, आणि हीच जाण पुढे स्वराज्याला तारक ठरली.

संकटाच्या क्षणी पुढे आलेलं नेतृत्व

इसवी सन १७०० मध्ये छत्रपती राजाराम महाराजांचं आकस्मिक निधन झालं, तेव्हा मराठा साम्राज्य अत्यंत बिकट परिस्थितीत होतं. गादीचा वारस शिवाजी दुसरा अवघ्या काही वर्षांचा, आणि दुसरीकडे मुघल सम्राट औरंगजेब स्वतः प्रचंड फौज घेऊन दख्खनमध्ये तळ ठोकून होता. अशा वेळी अनेकांना वाटलं असतं की स्वराज्याचा अंत जवळ आला  पण ताराबाईंनी नेमकं उलट केलं.

त्यांनी स्वतः आपल्या मुलाच्या वतीने राज्यकारभार हाती घेतला आणि सरदार, किल्लेदार व सैन्याला एकत्र बांधून ठेवलं. पुढची साडेसात वर्षे त्यांनी औरंगजेबासारख्या मुत्सद्दी आणि निर्दयी सम्राटाशी सातत्याने संघर्ष केला. गनिमी काव्याचं तंत्र, वेगवान हालचाली आणि अचूक मुत्सद्देगिरी यांच्या जोरावर त्यांनी मुघल सैन्याला ठिकठिकाणी झुंजवत ठेवलं.

एक कुशल प्रशासक आणि रणनीतीकार

ताराबाईंचं मोठेपण केवळ रणांगणापुरतं मर्यादित नव्हतं. त्यांनी किल्ल्यांची डागडुजी, महसूल व्यवस्था, सरदारांमधील समन्वय आणि गुप्तहेर यंत्रणा   या सगळ्याची घडी बसवली. त्यांच्याच नेतृत्वाखाली मराठा फौजांनी औरंगजेबाच्या मृत्यूपर्यंत (१७०७) स्वराज्य टिकवून ठेवलं, इतकंच नव्हे तर काही भागांत मराठ्यांचा विस्तारही केला. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल सत्तेला दख्खनमधून माघार घ्यावी लागली हा मराठा इतिहासातील एक निर्णायक टप्पा होता, आणि त्यामागे ताराबाईंची अथक मेहनत होती.

रामराणी ताराबाई — पुस्तकाबद्दल

नयनतारा देसाई यांनी 'रामराणी ताराबाई' या कादंबरीत ताराबाईंचं हे धगधगतं आयुष्य ओघवत्या, वाचनीय शैलीत उभं केलं आहे. पुस्तक फक्त युद्धकथा नाही  यात एका स्त्रीचा प्रवास आहे : पत्नी, माता, सेनानी आणि राज्यकर्ती या सगळ्या भूमिका एकाच वेळी समर्थपणे निभावणाऱ्या रणरागिणीचा प्रवास. संकटांना घाबरून न जाता स्वराज्याचं रक्षण करणारी ही कहाणी आजच्या वाचकांनाही तितकीच भिडणारी आहे.

पुस्तक तपशील:

• भाषा: मराठी
• प्रकार: ऐतिहासिक कादंबरी / चरित्र
• लेखिका: नयनतारा देसाई
• प्रकाशक: वरदा प्रकाशन, पुणे
• विषय: मराठा साम्राज्य, ताराबाई भोसले, स्वराज्य संघर्ष

हे पुस्तक कोणी वाचावं?

मराठा इतिहासाची आवड असणारे वाचक, इतिहासप्रेमी विद्यार्थी, स्त्रीशक्तीच्या प्रेरणादायी कथा शोधणारे तरुण वाचक, तसंच आपल्या मुलांना मराठी इतिहासाची ओळख करून द्यायची असणारे पालक — या सर्वांसाठी 'रामराणी ताराबाई' हे पुस्तक उत्तम भेट आणि वाचनानुभव ठरेल.