Maharashtrachi Sant Parampara | Saints of Maharashtra in Marathi | Marathi Sant Literature (महाराष्ट्राची संत परंपरा ) By P S Jagtap

ज्ञानोबा-तुकाराम  हा जयघोष ऐकला की आपल्या डोळ्यासमोर दोनच नावं येतात. पण महाराष्ट्राची संत परंपरा ही केवळ दोन संतांची नाही ती नामदेवांपासून सुरू होऊन, चोखामेळा, जनाबाई, एकनाथ, तुकाराम, समर्थ रामदास मार्गे थेट विसाव्या शतकातील गाडगे महाराज आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांपर्यंत पोहोचणारी एक सलग, सहाशे वर्षांहून अधिक जुनी साखळी आहे. डॉ. पी. एस. जगताप लिखित "महाराष्ट्राची संत परंपरा" या पुस्तकात हीच संपूर्ण साखळी, प्रत्येक संताच्या जीवनासह, एका जागी मांडली आहे.

या लेखात काय आहे?

संत परंपरेची पूर्वपीठिका

• संत नामदेव महाराज
• संत ज्ञानदेव महाराज
• संत जनाबाईसंत चोखामेळा
• संत सावता माळी
• संत गोरा कुंभार
• संत नरहरी सोनार
• संत कान्होपात्रा
• संत एकनाथ महाराज
• संत तुकाराम महाराज
• समर्थ रामदास स्वामी
• संत बहिणाबाई
• संत निळोबाराय
• संत गाडगे महाराज
• राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज   

 संत परंपरेची पूर्वपीठिका

महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळ साधारण १३ व्या शतकापासून सुरू झाली. त्या काळी अध्यात्म संस्कृत भाषेत आणि उच्चवर्णीयांपुरते मर्यादित होते. संतांनी हे बंधन तोडून देव जातिभेद, वर्णभेद किंवा भाषेच्या भिंतीपलीकडे प्रत्येकासाठी सारखाच आहे, ही शिकवण मराठी साहित्यातून सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवली. याच पूर्वपीठिकेतून पुढे नामदेव-ज्ञानदेवांपासून ते विसाव्या शतकातील गाडगे महाराज-तुकडोजी महाराजांपर्यंत एक अखंड साखळी उभी राहिली.

संत नामदेव महाराज

संत नामदेव महाराज हे वारकरी संप्रदायाच्या सुरुवातीच्या पिढीतील आणि पंढरपूरच्या विठोबाचे परमभक्त. त्यांच्या अभंगांनी मराठी भक्ती चळवळीला महाराष्ट्राबाहेरही, विशेषतः पंजाब आणि उत्तर भारतात पोहोचवले. शीख धर्मियांच्या गुरु ग्रंथ साहिब या पवित्र ग्रंथातही नामदेवांचे अभंग समाविष्ट आहेत  या संताच्या व्यापक, राष्ट्रीय प्रभावाचे हे उत्तम उदाहरण आहे. नामदेव महाराजांनी ज्ञानदेवांसह भारतभर तीर्थयात्रा केली आणि भक्तीचा संदेश दूरवर पोहोचवला.

संत ज्ञानदेव महाराज (माऊली)

संत ज्ञानेश्वर महाराज  ज्यांना भक्तगण प्रेमाने "माऊली" म्हणतात यांचा जन्म आळंदी येथे झाला. वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी भगवद्गीतेवर मराठीत भाष्य लिहिले, जे आज ज्ञानेश्वरी या नावाने ओळखले जाते. ज्ञानेश्वरी हा केवळ धार्मिक ग्रंथ नाही, तर मराठी भाषेतील सर्वोत्तम काव्यकृतींपैकी एक मानला जातो. यानंतर त्यांनी अमृतानुभव हा स्वतंत्र तत्त्वज्ञानात्मक ग्रंथही रचला. "पसायदान" या अभंगातून त्यांनी विश्वकल्याणाची जी प्रार्थना केली, ती आजही प्रत्येक कीर्तन-भजनाच्या शेवटी म्हटली जाते. त्यांच्या समाधीचे स्थान असलेले आळंदी हे वारकरी संप्रदायाचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र बनले आहे.

संत एकनाथ महाराज

पैठण येथे जन्मलेल्या संत एकनाथ महाराजांनी भक्ती आणि समाजसुधारणा यांची सांगड घातली. त्यांनी एकनाथी भागवत हा ग्रंथ लिहिला, तसेच भारूड या लोकनाट्यसदृश काव्यप्रकारातून समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि दांभिकतेवर प्रहार केला. एकनाथ महाराजांनी हरिजनांना आपल्या घरी भोजनास बोलावून समतेचा संदेश कृतीतून दिला  जो त्या काळात अत्यंत क्रांतिकारी पाऊल होते.

संत तुकाराम महाराज

तुकाराम महाराज यांचा जन्म देहू येथे झाला. त्यांचे जीवन सामान्य संसारी माणसाचे होते  व्यापार, कर्जबाजारीपणा, कौटुंबिक संकटे  पण याच जीवनातून त्यांनी भक्तीचा असा मार्ग शोधला जो आजही लाखो लोकांना प्रेरणा देतो. तुकाराम गाथा हा त्यांच्या हजारो अभंगांचा संग्रह आहे, ज्यात जीवनाचे तत्त्वज्ञान, समाजातील दांभिकतेवर टीका आणि विठ्ठलावरील निस्सीम भक्ती एकत्र  आढळते. त्यांचे मूळ गाव देहू हे आजही वारकऱ्यांचे श्रद्धास्थान आहे.

संत बहिणाबाई

संत बहिणाबाई यांनी आपल्या अभंगगाथेतून स्त्रीच्या दृष्टिकोनातून भक्तीचा अनुभव मांडला. संत तुकाराम महाराजांना त्यांनी गुरुस्थानी मानले, आणि त्यांच्या रचनांतून वारकरी परंपरेतील गुरु-शिष्य नात्याचे आणि स्त्री-भक्तीचे भावपूर्ण दर्शन घडते.

संत निळोबाराय

संत निळोबाराय हे तुकाराम महाराजांच्या परंपरेतील उत्तरकालीन संत कवी. त्यांनी अभंगरचनेची परंपरा पुढे चालू ठेवत वारकरी साहित्याला समृद्ध केले. त्यांच्या रचनांत तुकाराम महाराजांच्या विचारांचा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो.

संत जनाबाई

संत जनाबाई या नामदेव महाराजांच्या घरी दासी म्हणून राहत असत, पण त्यांची विठ्ठलभक्ती इतकी उत्कट होती की त्या वारकरी संप्रदायातील सर्वात प्रभावी संतकवयित्रींपैकी एक ठरल्या. त्यांचे अभंग रोजच्या घरकामातील साध्या प्रसंगांतून विठ्ठलाशी थेट, आत्मीय संवाद साधतात  दळण दळताना, पाणी भरताना त्या विठ्ठलाशी बोलतात असे भाव त्यांच्या रचनांत दिसतात. स्त्री-भक्तीचा एक अत्यंत सच्चा आणि जिवंत नमुना म्हणून जनाबाईंचे स्थान अढळ आहे.

संत चोखामेळा

संत चोखामेळा हे महार समाजातील संत असून, त्या काळातील कठोर जातिव्यवस्थेला त्यांनी आपल्या भक्तीतून आणि अभंगांतून आव्हान दिले. मंदिरात प्रवेश नाकारला गेला तरी त्यांची विठ्ठलभक्ती कमी झाली नाही; उलट त्यांनी "देव भक्ताघरी जातो" अशी शिकवण दिली. चोखामेळांचे अभंग सामाजिक विषमतेवर थेट भाष्य करतात आणि वारकरी संप्रदायाच्या समतेच्या तत्त्वज्ञानाचा गाभा दाखवतात.

संत सावता माळी

संत सावता माळी हे व्यवसायाने माळी (शेतकरी) होते आणि त्यांनी "कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी" असे म्हणत रोजच्या शेतीकामातच परमेश्वराचे दर्शन घेतले. त्यांची शिकवण होती  भक्तीसाठी संसार सोडण्याची गरज नाही; आपल्या कर्तव्यातच ईश्वर शोधता येतो. ही शिकवण आजच्या कामकाजी पिढीलाही तितकीच लागू पडते.

 संत गोरा कुंभार

संत गोरा कुंभार हे कुंभार समाजातील संत, जे मडकी घडवण्याच्या रोजच्या कामातूनच भक्तीचा अभ्यास करत. त्यांची कथा वारकरी परंपरेत विनम्रता आणि सामान्य व्यवसायातूनही परमोच्च भक्ती साधता येते, याचे प्रतीक मानली जाते.

 संत नरहरी सोनार

संत नरहरी सोनार हे सोनार समाजातील संत असून, सुरुवातीला ते शिवभक्त होते. पुढे त्यांना विठ्ठल आणि शिव एकच असल्याची अनुभूती आली, आणि त्यांनी हिंदू धर्मातील विविध उपासना पद्धतींमधील एकतेचा संदेश दिला. त्यांचे अभंग या तात्त्विक एकात्मतेचे उत्तम उदाहरण आहेत.

संत कान्होपात्रा

संत कान्होपात्रा या एक असामान्य संतकवयित्री  त्यांनी सांसारिक बंधनांतून मुक्त होऊन विठ्ठलाला संपूर्ण शरण जाण्याचा मार्ग निवडला. त्यांची भक्ती आणि त्याग वारकरी परंपरेत विशेष आदराने स्मरले जातात. स्त्रीशक्ती आणि निर्भय भक्तीचे प्रतीक म्हणून कान्होपात्रांचे स्थान महत्त्वाचे आहे.

समर्थ रामदास स्वामी

समर्थ रामदास स्वामी हे वारकरी संप्रदायाबाहेरील, पण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक-आध्यात्मिक इतिहासातील अत्यंत प्रभावी संत. त्यांनी दासबोध हा ग्रंथ रचला, जो व्यावहारिक जीवनज्ञान, राष्ट्रनिर्माण आणि आत्मोन्नती यांचे मार्गदर्शन करतो. रामदास स्वामींनी महाराष्ट्रभर मारुती मंदिरांची आणि मठांची स्थापना करून एक संघटित, कृतिशील समाज उभारण्याचा प्रयत्न केला. छत्रपती शिवाजी महाराजांशी असलेला त्यांचा संबंध हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे.

 संत गाडगे महाराज

संत गाडगे महाराज हे विसाव्या शतकातील एक असामान्य समाजसुधारक संत. झाडू हातात घेऊन गावोगावी फिरत त्यांनी स्वच्छता, शिक्षण आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन यांचा प्रत्यक्ष कृतीतून संदेश दिला. "गोपाला गोपाला देवकीनंदन गोपाला" हे भजन गात त्यांनी कीर्तनातून समाजप्रबोधन केले. धर्मशाळा, अनाथाश्रम, गोशाळा उभारून त्यांनी भक्तीला समाजसेवेशी जोडले  हीच त्यांची खरी ओळख आहे.

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी भक्तीला राष्ट्रनिर्माण आणि ग्रामविकासाशी जोडले. त्यांचे ग्रामगीता हे ग्रंथ खेड्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे मार्गदर्शक मानले जाते. खंजिरी भजनाच्या माध्यमातून त्यांनी राष्ट्रभक्ती, स्वच्छता, ऐक्य आणि श्रमप्रतिष्ठा यांचा संदेश दिला. स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचे योगदान महत्त्वाचे होते, आणि म्हणूनच त्यांना "राष्ट्रसंत" ही उपाधी मिळाली . 

आजच्या पिढीसाठी संत परंपरेचे महत्त्व

वेगवान आणि तणावपूर्ण आधुनिक जीवनात संत परंपरा आजही तितकीच प्रासंगिक आहे. संतांनी शिकवलेली साधी जीवनशैली, मनाची शांती, समतेची भावना आणि निस्वार्थ भक्ती ही मूल्ये आजच्या तरुण पिढीलाही मार्गदर्शक ठरतात. म्हणूनच इतिहास आणि आध्यात्म यांची आवड असणाऱ्या प्रत्येक वाचकासाठी ही परंपरा समजून घेणे आवश्यक आहे.

"महाराष्ट्राची संत परंपरा"  - पुस्तकाबद्दल

डॉ. पी. एस. जगताप लिखित "महाराष्ट्राची संत परंपरा" हे पुस्तक याच समृद्ध वारशाचा सखोल आणि सुलभ भाषेत परिचय करून देते. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, एकनाथ, नामदेव यांसह महाराष्ट्रातील प्रमुख संतांचे जीवनचरित्र, त्यांची शिकवण आणि वारकरी संप्रदायाचा इतिहास या पुस्तकात एकत्रितपणे मांडला आहे.

पुस्तकाचे ठळक वैशिष्ट्ये:

• संत परंपरेचा कालानुक्रमे आणि सोप्या भाषेत आढावा
• ज्ञानेश्वरी, तुकाराम गाथा, एकनाथी भागवत यांसारख्या ग्रंथांची ओळख
• वारी, पालखी सोहळा आणि पंढरपूर यात्रेचे सांस्कृतिक महत्त्व
• विद्यार्थी, संशोधक आणि सर्वसामान्य वाचकांसाठी उपयुक्त संदर्भग्रंथ

भाषा  : मराठी | प्रकाशक  : वरदा प्रकाशन, पुणे